De impact voor de producenten

 
Er zijn al verschillende impactstudies uitgevoerd om te bepalen onder welke voorwaarden eerlijke handel een positieve effect kan hebben voor de ontwikkeling op lokaal niveau, zowel voor de producenten als hun gemeenschappen.

Deze impact bepalen is niet eenvoudig. De kwantitatieve gegevens kunnen gemakkelijk worden onderzocht, zelfs indien de families van producenten complexe economische eenheden zijn, met verschillende bronnen van inkomsten. Andere ongrijpbare aspecten, zoals een groter zelfvertrouwen bij de producent, zijn vaak veel moeilijker te bepalen, maar kunnen wel degelijk het verschil maken.

Een eerlijke prijs

De belangrijkste boodschap die eerlijke handel wil overbrengen, is dat de prijs - die als "eerlijk" wordt omschreven - doorweegt in de handelsbetrekkingen met de partners/producenten in het Zuiden. Het certificatiesysteem van FLO (Fair Trade Labelling Organizations International – die organisaties als Max Havelaar verenigt op internationaal niveau) voorziet onder andere in een minimumprijs voor meerdere en voedingsproducten, waarvan de prijs is vastgesteld op de internationale markten voor grondstoffen. Dit is met name het geval voor koffie en cacao. Zo bedraagt de door FLO gegarandeerde minimumprijs voor een pond arabicakoffie uit Centraal-Amerika 1,26 (USD). 

Deze prijsstabiliteit garandeert in zekere mate een stabiele inkomstenstroom voor de producenten. De prijs van grondstoffen op de internationale markten kan sterk variëren van dag tot dag, en vooral voor de producent is het heel moeilijk om deze prijsevoluties te voorspellen. Het risico verkeerde beslissingen te nemen op het vlak van uitgaven en investeringen op korte of lange termijn is dan ook relatief hoog, met name tijdens een periode van sterke prijsdalingen. Met een gegarandeerde prijs kan het kwaliteitsniveau van de productie op peil worden gehouden, en kunnen de investeringen worden verhoogd. Deze minimumprijs zorgt ervoor dat er meer beslissingsvrijheid is betreffende investeringen, aangezien de daling van de marktprijs wordt gecompenseerd door de prijs die eerlijke handel biedt.

In bepaalde regio's heeft eerlijke handel gezorgd voor een stijging van de globale prijs van koffie die door handelaars wordt betaald. Certains membres de coopératives estiment que les prix augmentent de 3% le jour où les unions de coopératives font des offres pour leur café.

Indien de koffieprijs op de internationale markten echter de gegarandeerde prijs van FLO benadert - of zelfs overstijgt - zijn de voordelen minder duidelijk. Daarom wordt in dat geval bovenop de minimumprijs een extra premie betaald, die nooit lager is dan 5 USD, zodat de prijzen worden geëvenaard  die door de conventionele markt worden geboden  (top the prices). Het FLO-model verliest daarbij evenwel een deel van zijn aantrekkingskracht, zelfs al biedt een samenwerkingsverband met FLO de zekerheid van een inkomen bij potentiële prijsdalingen in de toekomst. Op zulke momenten komt het mechanisme van eerlijke handel onder druk te staan. De producenten verkiezen soms om hun koffie, bijvoorbeeld, aan andere actoren te verkopen die gunstigere prijzen bieden dan de coöperatieve waarvan ze lid zijn.

Artisanale producten, daarentegen, zijn meestal uniek en daarom is een prijsvergelijking tussen verschillende landen moeilijk. In 1999/2000 liet Oxfam Fair Trade (Verenigd Koninkrijk) een studie uitvoeren betreffende de inkomsten van achttien producenten van artisanaat uit 7 verschillende landen. De inkomsten van deze producenten bleken 9 tot 28% hoger te liggen dan wat ze hadden kunnen verdienen in eenzelfde tijdspanne met andere activiteiten.

Verschillende producentenorganisaties geven evenwel aan dat het mechanisme voor de vaststelling van een eerlijke prijs minder belangrijk is dan andere aspecten van eerlijke handel, zoals transparantie van de commercialisering. Het verschil tussen de prijs die eerlijke handel biedt en de marktprijs wordt niet altijd rechtstreeks aan de producenten overgemaakt. Het bedrag wrodt vaak op het niveau van de organisaties gecentraliseerd, die de premies gebruiken voor sociale infrastructuren, etc. Op die manier kunnen de individuele producenten - zij het indirect - ervan genieten. De reden daarvoor: het zakencijfer dat via het eerlijkehandelscircuit wordt gerealiseerd is vaak erg klein (bijv: slechts 3 % van de productie van Kuapa Kokoo wordt via dit circuit verkocht. Het is dan ook van essentieel belang dat de producenten van deze organisaties zeggenschap hebben in, en een effectieve controle kunnen uitvoeren op hun organisatie. Dat is de belangrijke positieve impact van eerlijke handel.

Uit verschillende studies blijkt dat de initiatieven van eerlijke handel hebben bijgedragen tot sterkere organisaties, een betere samenwerking en een grotere participatie van de producenten in de commerciële keten. 

Enkele studies benadrukken de toename van het zelfvertrouwen en van de zelfstandigheid van de producenten. De producenten hebben meer zeggenschap in hun organisatie. 

Niet minder, wel andere tussenpersonen

Eerlijke handel wil zoveel mogelijk tussenpersonen vermijden, zodat de producent een zo direct mogelijke toegang krijgt tot de markt. In de praktijk zien we evenwel dat ook eerlijke handel vaak met verschillende tussenpersonen werkt. De eerlijke handel in voedingsproducten is vaak georganiseerd via een netwerk van coöperatieve verenigingen, op het eerste (dichtst bij de producent), tweede tot zelfs derde niveau. Deze laatste zijn dan de ‘partners’ van de Europese fairtradeorganisaties. De kleine producent kan echter ook controle uitoefenen op dit netwerk van coöperatieve verenigingen. Daarin verschilt de conventionele handel van de eerlijke handel. Bovendien zien we duidelijk dat eerlijke handel des te meer impact heeft als de structuren van de coöperatieve verenigingen/organisaties transparant en democratisch zijn.

Voorfinanciering, een meer dan welkom krediet

Achtergestelde producenten krijgen moeilijk toegang tot leningen om hun productieactiviteiten te kunnen financieren, en worden bovendien geconfronteerd met enorm hoge rentevoeten. Dit zorgt in het beste geval voor een verminderde rentabiliteit. Vaak heeft dit echter een hoge schuldenlast tot gevolg. Door deze financieringsproblemen zien de boeren vaak geen andere uitweg dan hun oogst rechtstreeks te verkopen aan tussenhandelaars tegen een erg lage prijs, om over cash geld te beschikken. Importhandelaars in het reguliere handelscircuit wachten vaak 60 tot 90 dagen voordat ze de producenten uitbetalen.

Er bestaan verschillende fairtrade-initatieven die de bestellingen voorfinancieren, zodat de producenten over voldoende middelen kunnen beschikken om hun onkosten te vergoeden en in hun basisbehoeften te voorzien tijdens de productieperiode, zonder daarbij geld te moeten lenen. In Tanzania, bijvoorbeeld, zien de coöperatieve verenigingen deze voorfinanciering als een erg belangrijk onderdeel van eerlijke handel. De leningskosten zijn er namelijk heel hoog, en het is belangrijk goedkope leningen te kunnen krijgen bij het begin van de productie. Sinds de Staat niet langer steun verleent aan coöperatieve verenigingen, zijn de voorfinancieringen door fairtrade-initiatieven dan ook erg gegeerd.

Toch moet de impact vaak worden genuanceerd, met name wegens het geringe aandeel dat eerlijke handel heeft in de activiteiten van de organisaties in het zuiden. In bepaalde gevallen kunnen belangrijke importhandelaars – die geen NGO zijn - de producenten onder druk zetten om geen voorfinanciering aan te vragen. Het FLO-systeem voorziet in een voorfinanciering van 60% van de bestellingen,…indien de producentenorganisatie daarom vraagt. En ja, een beetje druk kan volstaan om haar daarvan te doen afzien. 

Verbetert eerlijke handel de positie van de vrouw?

Op het vlak van “gender”-beleid dient de positieve impact van eerlijke handel te worden genuanceerd. Enerzijds bieden de producentenorganisaties voor eerlijke handel interessante alternatieven aan de vrouwen, door hen een naar verhouding goed betaalde betrekking te geven. Dit leidt in het algemeen tot een verbetering van hun positie. De vrouwen krijgen meer zelfvertrouwen en kunnen soms een groter aandeel hebben in de besluiten die binnen het gezin worden genomen.

In bepaalde groepen, zoals Share in India, heeft de ontwikkeling van fairtradeactiviteiten indrukwekkende resultaten opgeleverd op het vlak van leadership, de rol van vrouwen in hun gemeenschappen en op regionaal niveau.

De betrokkenheid van vrouwen bij fairtradeactiviteiten betekent echter niet dat ze vrijgesteld zijn van huishoudelijke taken. Dit kan dus leiden tot een verhoogde werkdruk. In gemengde groepen waarin zowel mannen als vrouwen werken, wijzigen de fairtradeactiviteiten zelden de “traditionele hiërarchieën”. De vrouwen krijgen de minst betaalde taken toegewezen. In het geval van de producentenorganisatie RTU (Reaching the Unreached) in India blijkt duidelijk dat het bezoldigde personeel praktisch uitsluitend uit mannen bestaat, terwijl de producenten die per stuk worden betaald, hoofdzakelijk vrouwen zijn.

Het milieu

Eerlijke handel streeft naar een ecologisch duurzame productie. Voor voedingsproducten is de positieve impact duidelijker, aangezien binnen de eerlijke handel steeds meer naar een “biologische” productie wordt gestreefd, gecertificeerd met een label. Voor artisanaat is de positieve impact voor het milieu niet altijd even duidelijk. CORR- Juteworks, een vrouwenvereniging in India, heeft een herbossingsprogramma gelanceerd door planten van fruitbomen en hoogstammige bomen te verdelen. MCC bestudeert de mogelijkheden die zonneënergie biedt om het gebruik van brandhout te verminderen. .

De impact van eerlijke handel voor het milieu kan soms ronduit negatief zijn. In de streek van Foase, in Ghana, bekend om haar sculpturen, werd voor de massaproductie van deze beelden een massale hoeveelheid bomen omgehakt. Bij HILAA in India hangen de inkomens van de kunstenaars volledig af van de beschikbaarheid van Shisham en andere houtsoorten, wat weegt op de natuurlijke rijkdommen van de wouden.

Capaciteitsopbouw…

De belangrijkste impact van de eerlijkehandelsinitiatieven is de positieve bijdrage die ze leveren aan de ontwikkeling van de capaciteiten (capacity building) van de producenten. Technische bijstand en opleidingen op het vlak van de productiemethode, boekhouding en financieel beheer, kwaliteitscontrole en marketing,…

Een kanttekening: deze capaciteitsopbouw gebeurt vaak op het niveau van het personeel van de producentenorganisaties. Om nogmaals het voorbeeld van Kuapa Koko aan te halen: het is voornamelijk het personeel op het derde niveau van de coöperatieve, alsook het leidend personeel van de coöperatieven op lager niveau, die van deze capaciteitsopbouw kunnen genieten. (Fair Trade: Overview, Impact, Challenges (2001)) In hoeverre kunnen de producenten zelf van deze capaciteitsopbouw genieten? Dat valt moeilijk te bepalen, maar de professionalisering van hun organisatie op een ander niveau komt hen zeker ook ten goed, indien op dat niveau effectief controle kan worden uitgeoefend. .

… voor een betere toegang tot de reguliere markt...

Via het eerlijkehandelscircuit kunnen de producenten kennis en vooral ervaring opdoen over export. Zo zijn ze beter gewapend om exportactiviteiten te beginnen op de conventionele internationale markt. De creatie van nieuwe ontwerpen en de begeleiding tijdens het creatieproces van de producten is een belangrijke ondersteuning voor achtergestelde ambachtslieden, die slechts zelden de kans krijgen om de nieuwe tendensen en de smaak van de consument in de industrielanden te kennen, aan wie nochtans het merendeel van hun producten wordt verkocht. Eerlijke handel kan aan de producenten een stevige basis bieden voor innovatie. De invoerders van eerlijke producten geven hen informatie over mogelijke afzetmarkten en over de voordelen van biologische teelt. Op die manier kunnen de producenten hun producten voor een hogere toegevoegde waarde verkopen, en dus aan een hogere prijs omdat ze voor een nichemarkt zijn bestemd. .

… of toch niet altijd

Oxfam UK heeft in een onderzoek aangetoond dat, ondanks de inspanningen die Oxfam levert voor productontwikkeling, heel weinig organisaties van ambachtslui erin slagen om hun export te diversifiëren. En producenten die er toch in slagen, voeren die producten meestal uit naar andere eerlijkehandelsorganisaties . Zo blijven de producenten heel afhankelijk van de verkoopscapaciteiten van het eerlijkehandelscircuit.

Enkele spanningen

In het model van eerlijke handel kunnen enkele spanningen worden ontwaard. Enerzijds bevordert de doeltreffendheid van de productie de levensvatbaarheid voor de producent. Anderzijds is de impact van eerlijke handel het duidelijkst bij de achtergestelde producent, die gewoonlijk relatief ondoeltreffend produceert. Een tweede spanning is merkbaar in de toegang die producenten krijgen tot eerlijke handel, die toegang is namelijk beperkt, wat tegen de filosofie van eerlijke handel ingaat. .

Tot besluit

Door samen te werken met producentenorganisaties en hun capaciteiten te helpen opbouwen, heeft eerlijke handel het potentieel om achtergestelde producenten om te vormen tot volwaardige deelnemers. Uit verschillende impactstudies blijkt dat Eerlijke Handel dit proces bevordert.